Notatnik Syzyfa – przeciwko nicości

Cenię bardzo twórczość Andrzeja Stasiuka, choć nie do końca mi się podoba jego ucieczka od cywilizacji. Za bardzo wziąłem sobie do serca słowa Kanta („niebo gwiaździste nade mną i prawo moralne we mnie”), aby pochwalać takie ułatwienia. Moim zdaniem, jeżeli chcemy ocalić dawne wartości, jeżeli pragniemy zachować coś w rodzaju pierwotnej czystości, to winniśmy starać się o to zawsze i w każdych warunkach.

Jeżeli nie chcemy ulegać „ideologii” konsumeryzmu, to prawdziwym wyzwaniem dla nas jest nie zapadła wieś, lecz miejskie targowisko próżności, ze wszystkimi pokusami i pułapkami. Dopiero tam dowiadujemy się, jak naprawdę silna jest nasza wola. Nie sztuką jest zachować ascetyzm w odosobnieniu. Jednak być ascetą, gdy wszędzie dookoła czyha pokusa goła, to już coś. O ile oczywiście ascetyzm stanowi dla kogoś istotną wartość.

Przeczytaj resztę tego wpisu »

Matka Teresa przez całe dziesięciolecia nie doświadczała obecności Boga. Wierzyła w jego istnienie, tylko nie czuła jego obecności - wyjaśnia jeden z duchownych, który przygotowywał do druku jej listy. W wyobrażeniach i odczuciach Świętej związanych z życiem wiecznym często dominowały pustka, ciemność i nicość. A może jednak było to załamanie wiary ?

Czasami tak bywa, że im rozpaczliwiej pragnie ktoś miłości, tym rzadziej jej doświadcza. Taki człowiek jest bowiem zupełnie bezbronny, a jego uczucie wydaje się niewiele warte, skoro niemal każdy, kto się nim trochę zainteresuje, może być przez niego obdarowany miłością bez warunków wstępnych.

Kto szafuje swoim uczuciem, ten również szafuje własną osobą, nie umie się cenić, ma niskie poczucie własnej wartości. Psycholodzy przekonują, że miłość to uczucie, które powinno być oparte na wzajemności. Gdy jedna ze stron daje z siebie wszystko, a druga nic, albo prawie nic, mówi się o chorej miłości, upokarzającej i niszczącej.

Stosunki między Bogiem a człowiekiem nie są jednak oparte na równorzędności, ani też nie są tak - przypuszczam - okrutne. Człowiek ma obowiązek złożyć swój los w ręce Boga i kochać Go bezgranicznie, natomiast Bóg, choć wszystko może, niczego nie powinien, niczego nie musi. 

Przeczytaj resztę tego wpisu »

Opuszczenie i ból, jest udziałem wierzących i niewierzących, dobrych i złych, mądrych i głupich. Modlitwa bardzo rzadko kiedy uruchamia moc sprawczą i przekłada się na konkretną rzeczywistość. Modlitwa to najczęściej mówienie sobie a muzą, jeżeli pojmujemy modlitwę jako formę interwencji u Najwyższego. Wydaje się, że Pan Bóg zwykle nie czyta naszych podań. Dlatego najpierw udajemy się do lekarza, a dopiero potem modlimy się o uzdrowienie, zwłaszcza gdy leczenie nie przynosi szybkich efektów.

Strach, że cierpienie może trwać długo i zakończyć się śmiercią, wymusza na nas wyjątkową pobożność. Boimy się wtedy niemal wszystkiego: konsekwencji naszego wcześniejszego chłodu religijnego - a  nuż Pan Bóg wystawi nam za to rachunek; boimy się, że może jest tak, jak nam się kiedyś wydawało i Boga w ogóle nie ma, więc pomocy znikąd nie będzie; boimy się wreszcie, że jeżeli Bóg istnieje, to wcale nie musi nas uzdrawiać, tylko może uznać, że nażyliśmy się już wystarczająco długo.

Przeczytaj resztę tego wpisu »

To pytanie stanowi tytuł ostatniej książki Leszka Kołakowskiego. Autor zdecydował się na takie brzmienie tytułu 3 dni przed śmiercią. Nie wiem jaka jest odpowiedź filozofa, książka jeszcze się nie ukazała. Postanowiłem zmierzyć się z pytaniem L. Kołakowskiego na własną rękę. Gdy już wiadomo będzie, co o tym myślał filozof, będzie można porównać wnioski. Znam proporcje między formatem Kołakowskiego, a formatem mojej osoby. Nie w głowie mi pławienie się w blasku jego chwały. Chodziło mi jedynie o to, by zadając pytanie „Czy Pan Bóg jest szczęśliwy ?” spróbować odpowiedzieć na pytanie inne, mniej intrygujące: „Czy filozof akademik, o światowej sławie i osoba pod względem filozoficznym surowa, mogą dojść do wspólnych wniosków ?”  

Jeżeli Bóg istnieje, to tylko jako istota szczęśliwa. Skoro obiecał człowiekowi szczęście wieczne, to jest bardziej niż pewne, że sam tego szczęścia doświadcza. Chyba, że wszelkie szczęście i ludzkie, i boskie jest ułudą. Nieszczęśliwi rodzice zwykle stawiają sobie za punkt honoru wychować swoje dzieci na szczęśliwych ludzi, choć sami istotę szczęścia znają z drugiej ręki. Rzadko to się udaje, bo wychowuje się również własnym przykładem, poprzez tworzenie odpowiednich wzorców. Matka, która jest we wszystkim powolna swojemu mężowi despocie, przepłakuje noce i nie potrafi się z niczego cieszyć prędzej wpędzi swoje dziecko w poczucie winy, niż zbuduje dlań podstawy szczęścia. Troskliwa opieka, zaspokajanie potrzeb materialnych, okazywanie miłości… to wszystko za mało do szczęścia. 

Przeczytaj resztę tego wpisu »

Przykład krajów wysoko rozwiniętych dowodzi, że im wyższy poziom kulturowego rozwoju, tym większa liczba ateistów lub ludzi indyferentnych religijnie. Sztandarowym przykładem jest Irlandia, która w ciągu jednego pokolenia straciła ponad połowę katolików. Choć w Polsce katolicyzm ma się dobrze, można przypuszczać, że z czasem religia coraz mniej będzie znaczyć w życiu Polaków

Życie nie znosi jednak próżni: część przestrzeni duchowej, która dziś opanowana jest przez religię, może zastąpić filozofia, uniwersalne prawa człowieka czy troska o słabych (kraje Europy najbardziej dotknięte ateizacją, mają najbardziej rozbudowany system świadczeń socjalnych); część tej przestrzeni ludzie mogą zagospodarować sobie sami, podążając własnymi ścieżkami na spotkanie z Absolutem, choć w oderwaniu od instytucjonalnych kościołów; niestety wcale niemałym wycinkiem tej sfery zawładnie też „religia” hedonizmu, której kolejnym etapem będzie dekadentyzm, kontemplowanie swej duchowej pustki i rozkładu wewnętrznego. Musimy sobie postawić fundamentalne pytanie: Czy podążamy koleinami wyżłobionymi przez Zachód i na ołtarzu ewentualnego bogactwa składamy swą witalność, której źródłem jest nasza cywilizacyjna niedojrzałość, czy też usiłujemy się wybić na „trzecią drogę”, będącą połączeniem religijnego światopoglądu ze stricte racjonalnym podejściem do ekonomii i polityki ?

Przyzwyczajeni, że propaganda komunistyczna kłamie, każde oskarżenie Zachodu o zgniliznę moralną uważaliśmy swego czasu za próbę obrzydzenia raju na ziemi. Nie wierzyliśmy też czołowym intelektualistom zachodnim, którzy zapewniali w swoich dziełach, że Europa jest w stanie duchowego rozkładu. Gdy intelektualna Europa trąbiła swój zmierzch, intelektualna Polska i jej emigracja łącznie z paryską „Kulturą” stawiała na wartości europejskie, które postrzegała za niezniszczalne i dające nadzieję.

Przeczytaj resztę tego wpisu »

Wypowiedź profesora Religi na temat śmierci, trochę mnie rozczarowała. Była to w istocie wypowiedź osoby wierzącej, tylko na wspak. Wierzący nie tylko przecież wierzą, oni również wiedzą, że istnieje życie wieczne, Sąd Ostateczny, Piekło, Niebo. Wiedzą jaki jest Bóg i co się Bogu podoba. Jest to w istocie wiedza wyprowadzona nie tylko z tradycji i mitów, ale także - a może przede wszystkim - z ich wyobraźni. Jest ona odpowiedzią na ich psychiczne zapotrzebowanie, czymś w rodzaju chciejstwa.

Podobnie bywa z deklaracjami niewierzących. - Śmierć to wieczny sen - powiedział profesor. Gdyby taka była prawda o naszym pośmiertnym losie, to nie miałabym nic przeciwko niej, ba - ja  nawet od czasu do czasu marzę o czymś takim. Niestety, nie jestem wcale pewien, jak jest naprawdę. Jest to więc wyłącznie deklaracja mojego chciejstwa. Posługuję się tą „teorią”, bo odpowiada mojej psychicznej konstrukcji, odzwierciedla moją niechęć, do wszelkiego karania, sądzenia i odtrącania kogokolwiek. Nie odpowiada ani giełda cnót, ani potępieńcza analiza ciemnych stron nieboszczyka. Sprawiedliwość poza światem doczesnym, traci dla mnie sens.

Uważam jednak, że gdybym usiłował tej „teorii” bronić, jako na pewno prawdziwej, popadłbym w pychę. Czy profesor okazał się w tej kwestii pyszny ? Nie wiem. Może takie zdanie na temat śmierci podyktował mu jakiś głos wewnętrzny, może było ono oparte na odczuciach ? Może po prostu chciał powiedzieć: „Ja czuję, że z tą śmiercią jest właśnie tak i tak” ? Gdyby doszedł do tego drogą racjonalistycznych spekulacji, byłby w błędzie. Od czasów Kanta nic się przecież w tej materii nie zmieniło: słowa „nie ma Boga” i „jest Bóg” nadal czekają na swój dowód. Profesor złożył więc nie tyle deklarację ateizmu, ile wiary w nieistnienie Boga. W tej konkretnej sprawie postąpił nie jako człowiek nauki, tylko osoba, która zaufała swoim subiektywnym odczuciom i przeciwstawiła swoją wiarę w nicość wierze w nieśmiertelność duszy ludzkiej.

  Przeczytaj resztę tego wpisu »

Jestem świeżo po lekturze „Pora umierać” K. Zanussiego. Jakże łatwo zaakceptować darwinizm społeczny, gdy się posiada dobre zdrowie i trochę szczęścia. Jakże łatwo wtedy stanąć do walki z twarzą promieniejącą uśmiechem. Jakże łatwo wówczas okazać swoją wyższość wszystkim, którzy nie nadążają i są psychicznie pokrzywieni.

Zanussi bezbłędnie podaje powody tego, że my Polacy i ogólnie Słowianie jesteśmy trochę niedodziałami, że brak nam zacięcia do zmieniania świata i łatwo ulegamy zwątpieniu. To m. in. kwestia religii i naszego peryferyjnego położenia - twierdzi Zanussi. Im większej uległości wymaga religia, którą się wyznaje, tym mniejsza wiara w swoje własne siły, tym większa skłonność do zdawania się na wolę Bożą, albo Los i tym samym mniejsze parcie na to, co zowie się osobistym sukcesem.

Wschód i Zachód to dwie odmienne rzeczywistości. Człowiek Wschodu jeżeli osiąga sukces, to najczęściej w zderzeniu z Zachodem, przyswoiwszy sobie zachodnią skalę wartości. Zdając się na wschodnią, na przykład - prawosławną, filozofię życiową nie jesteśmy w stanie rozwinąć w pełni skrzydeł. Przyjmując prawosławny punkt widzenia, chcąc nie chcąc, godzimy się na pewien fatalizm losu. Polacy są pośrodku tych biegunów, stąd dość duże zróżnicowanie postaw w zależności od tego, z którą częścią Polski mamy do czynienia.

Zanussi to facet z pewną wrodzoną pogodą ducha, typ wręcz genetycznie predestynowany do optymizmu, tryskający zdrowiem i umiejący smakować życie. Oczywiście ciężką pracą pomnożył otrzymany kapitał, ale gdyby był typem neurastenicznym, jego rady dla rodaków byłby zupełnie inne, inne byłyby też jego priorytety i oczywiście - filmy. Nie byłby już tak zapamiętałym wrogiem inercji, już by go szlag nie trafiał z powodu czyjejś apatii czy znużenia, bo musiałby wtedy samego siebie usadzić na ławie oskarżonych.

Prawdę mówiąc ten facet mnie drażnił. Drażniła mnie jego ugłaskana uprzejmość, lalusiowatość, jego uśmiech zawsze na wysoki połysk i nabożny sposób głoszenia trywialnych prawd. Nie mogłem się połapać, ile w tym co robi jest pozy, a ile szczerości. Jego zadowolona twarz, to właściwie tabula rasa - nie ma na niej żadnych prawdziwych emocji, żadnego cierpienia, żadnej historii, wyraża co najwyżej radość chłopca, którego bawi płoszenie wróbli. I ta jakaś oślizgła układność, akuratność, to mistrzostwo asekuracji i mimikry… Iwaszkiwicz uchodził za uosobienie konformizmu, ale u niego wiązało się to z pewnym dramatyzmem i wielkim ładunkiem liryzmu, dzięki czemu wydawał się człowiekiem ze wszech miar ciekawszym.

Przeczytaj resztę tego wpisu »

Marksizm nie jest systemem racjonalistycznym. Wszak nie przewiduje istnienia racjonalnego logos, nadającego celowość istniejącemu światu. Wszechświat podobnie jak ewolucja jest bez celu. Nic nie dzieje się skądś, nikt nie otrzymuje poleceń z zewnątrz, cokolwiek staje się celowe, staje się jednocześnie ludzkim, bo celowość rodzi się wyłącznie w ludzkiej głowie, a nie poza nią. Dzianie się rozumiane jako postęp polegający na przechodzeniu form prostych w formy bardziej złożone, bez udziału „umysłu”, który by te procesy ogarniał, to materializm.

Jest coś strasznego w takim pojmowaniu rzeczywistości. Przede wszystkim uderza brak jakichkolwiek sankcji moralnych. Wszystko wolno, umarli nie mają racji, nikt się o nich nie upomni. Człowiek pozbawiony zostaje swojej wyjątkowości i jedyności, nie jest istotą o skończonej osobowości, lecz tylko formą przejściową. Za kilkadziesiąt tysięcy lat istota, która „wyewoluuje” z dzisiejszego człowieka, będzie gardzić swym „ludzkim” okresem, przyznając sobie co najmniej tytuł „nadczłowieka”.

 W drugą stronę działa to podobnie: im dalej wstecz, tym mniej podobni jesteśmy do ludzi, a moment przejścia od formacji stricte zwierzęcej to istot świadomych jest płynny. Płynna jest więc także moralność, która rodzi się wraz ze świadomością. Niby proste, a jednak bardzo zapętlone.

Wszak wraz ze świadomością pojawiają się pytania o celowość i przyczynę istnienia. Wraz z postawieniem tych pytań pojawia się  niezaspokajalny głód prawdy ostatecznej, będący obok, niezależnych od człowieka procesów ewolucyjnych, głównym motorem postępu. Poszukiwanie przyczyn i celów to narodziny religii i filozofii, których powstawanie i transformacje na przestrzeni dziejów, to żmudne poszukiwanie logos. Bez tych poszukiwań nie sposób być homo sapiens. Ciekawość to nie pierwszy stopień do piekła, tylko warunek istnienia cywilizacji.

Przeczytaj resztę tego wpisu »

To, co przewija się przez cały Dziennik Lechonia, to jakiś kosmiczny smutek. Brak ojczyzny oznacza dla niego brak miary, hierarchii, formy, świętości, której należałoby całą duszą służyć. Jego katolicyzm jest arcypolski, „jego” Chrystus narodził się w Warszawie, jego naród wybrany to Polacy, a jego Stary i Nowy Testament to „Dziady” i „Pan Tadeusz”.

Przeczytaj resztę tego wpisu »